آرامگاه فردوسی مشهد

آرامگاه فردوسی مشهد؛ تاریخچه و معماری تا امکانات و دسترسی

آرامگاه حکیم ابوالقاسم فردوسی، یکی از مهم‌ترین نمادهای هویتی، فرهنگی و ادبی ایران است که در دل باغی سرسبز و باشکوه در منطقه تاریخی توس جای گرفته است. این مجموعه فرهنگی و تاریخی، سالانه پذیرای میلیون‌ها گردشگر و شیفته ادبیات پارسی است که برای ادای احترام به پدیدآورنده شاهنامه راهی این دیار می‌شوند. فردوسی با سرودن شاهنامه در طی سی سال، زبان فارسی را در یکی از حساس‌ترین برهه‌های تاریخ احیا کرد و میراثی ماندگار برای ایرانیان به یادگار گذاشت.

بازدید از مجموعه آرامگاه فردوسی تنها یک گردش شهری ساده نیست، بلکه سفری شکوهمند به عمق تاریخ، معماری و هنر اصیل ایرانی است. در این راهنما از توربوگشت، تمامی اطلاعات مورد نیاز برای بازدید از این اثر باشکوه ملی از تاریخچه و معماری گرفته تا راه‌های دسترسی، امکانات رفاهی و جاذبه‌های اطراف بررسی شده است.

آرامگاه فردوسی مشهد کجاست؟

بسیاری از مسافران تصور می‌کنند که آرامگاه فردوسی دقیقاً در داخل شهر مشهد قرار دارد، اما این مجموعه تاریخی در واقع در محدوده کهن شهر توس واقع شده است. توس شهری باستانی در ۲۵ کیلومتری شمال غربی مشهد است که روزگاری از مراکز اصلی علمی، فرهنگی و تجاری خراسان و یکی از ایستگاه‌های مهم جاده ابریشم به شمار می‌رفت.

امروزه با گسترش شهری، این منطقه به عنوان بخشی از ناحیه ۱۲ شهرداری مشهد شناخته می‌شود و در انتهای بلوار شاهنامه و بلوار بهارستان قرار گرفته است. این مجموعه باشکوه در میان جذاب‌ترین نقاط گردشگری منطقه قرار گرفته و به عنوان یکی از برجسته‌ترین جاهای دیدنی مشهد همواره در صدر فهرست بازدید گردشگران داخلی و خارجی جای دارد.

تاریخچه آرامگاه فردوسی

قصّه خاکسپاری و ساخت بنای یادبود برای فردوسی، خود حماسه‌ای پرفراز و نشیب در طول تاریخ است. پس از درگذشت حکیم ابوالقاسم فردوسی در سال ۴۱۱ هجری قمری (حدود ۱۰۲۰ میلادی)، به دلیل متعصب بودن واعظ وقت توس، اجازه دفن پیکر این شاعر بزرگ در قبرستان عمومی شهر داده نشد. به همین دلیل، نزدیکان فردوسی او را در باغ شخصی خودش در نزدیکی دروازه رزان شهر تابران توس به خاک سپردند.

نخستین بنا بر مزار فردوسی توسط ارسلان جاذب، سپهدار توس در زمان غزنویان ساخته شد. این مقبره کوچک تا حدود یک قرن برپا بود، اما با حمله مغولان به دستور امیر مغول (گرگوز)، بنای آرامگاه ویران شد تا از سنگ‌های آن برای ساخت قلعه‌ای در توس استفاده شود. در دوران‌های بعد از جمله عصر ایلخانی و صفوی، مرمت‌های پراکنده‌ای روی مزار انجام گرفت، اما با گذشت زمان و بی‌توجهی حاکمان، مزار شاعر رو به ویرانی نهاد تا جایی که در دوره قاجار، سیاحان خارجی مانند ویلیام فریزر مزار فردوسی را بنایی بسیار محقر در میان گندم‌زار توصیف کردند.

تحول اصلی در اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی رخ داد؛ زمانی که با پیگیری‌های انجمن آثار ملی، تصمیم گرفته شد آرامگاهی شایسته برای احیاکننده زبان فارسی ساخته شود. کیخسرو شاهرخ، نماینده وقت زرتشتیان در مجلس، زمین باغ آرامگاه را خریداری کرد و هزینه‌های ابتدایی از طریق بلیت‌های بخت‌آزمایی ملی و کمک‌های شیفتگان ادبیات جمع‌آوری شد.

نخستین طرح توسط آندره گدار معمار فرانسوی پیشنهاد شد که به دلیل شباهت به اهرام مصر مورد پذیرش قرار نگرفت. سپس طرح کریم طاهرزاده بهزاد تایید شد و حسین لرزاده مجری ساخت آن گردید. این بنا در سال ۱۳۱۳ خورشیدی هم‌زمان با جشن هزاره فردوسی افتتاح شد. اما به دلیل عدم محاسبه دقیق مقاومت خاک، سازه پس از چند سال دچار نشست و رطوبت‌زدگی گردید. در سال ۱۳۴۳ خورشیدی، هوشنگ سیحون معمار برجسته ایرانی، بازسازی اساسی بنا را بر پایه طرح قبلی اما با سازه‌ای بتنی و بسیار مقاوم آغاز کرد که این فرآیند در سال ۱۳۴۷ به پایان رسید. برای مطالعه جزئیات اسناد تاریخی و بین‌المللی این بنا می‌توانید دانشنامه ویکی‌پدیا درباره آرامگاه فردوسی را مشاهده کنید.

معماری آرامگاه فردوسی

معماری آرامگاه فردوسی تلفیقی هوشمندانه از هنر معماری ایران باستان و تکنیک‌های مهندسی مدرن است. این بنا با الهام از آرامگاه کوروش بزرگ در پاسارگاد و الگوهای معماری دوره هخامنشی طراحی شده است. ساختار بیرونی آرامگاه متوازی‌السطوحی مکعبی‌شکل است که بر روی سکویی پلکانی با ۱۲ پله جای گرفته و ارتفاع کلی آن به ۱۸ متر می‌رسد.

این سازه باشکوه از ۷ مکعب کوچک‌تر بر روی هم تشکیل شده و نمای بیرونی آن تماماً از سنگ مرمر سفید پوشیده شده است. در چهار وجه بیرونی بنا، کتیبه‌های سنگی بزرگی نصب شده که ابیاتی از شاهنامه فردوسی بر آن‌ها تراشیده شده است. در ضلعی از بنا، نشان فروهر به زیبایی حکاکی شده و سرستون‌ها به شکل دو گاونر به هم چسبیده، یادآور ستون‌های شکوهمند تخت جمشید است.

طراحی فضای داخلی آرامگاه نیز جذابیت‌های فراوانی دارد. ورودی تالار زیرین در سمت غربی قرار دارد و با پایین رفتن از پله‌ها، وارد تالاری وسیع به مساحت ۹۰۰ متر مربع می‌شوید که در عمق ۵ متری از سطح زمین ساخته شده است. بیست ستون مرمرین بلند با ارتفاع ۴.۶ متر، سقف گچ‌بری شده تالار را نگه‌داشته‌اند. در مرکز این تالار، سنگ قبر مرمری فردوسی به ابعاد ۱.۵ در ۰.۹ متر و ارتفاع نیم متر روی سکویی قرار دارد که توسط حسین حجارباشی زنجانی تراشیده شده است.

دیوارهای تالار داخلی با ۶ داستان سنگی برجسته اثر فریدون صدیقی تزیین شده‌اند که صحنه‌های حماسی شاهنامه مانند نبرد رستم و اسفندیار، نبرد رستم و دیو سفید و گذر سیاوش از آتش را به تصویر کشیده‌اند. طبق تجربیات و نظرات گردشگران در تریپ‌ادوایزر، شکوه نقوش برجسته سنگی و تالار داخلی ماندگارترین تصویر از این بازدید است.

جاهای دیدنی آرامگاه فردوسی

مجموعه ۶ هکتاری آرامگاه فردوسی تنها محدود به بنای مقبره نیست، بلکه بخش‌های دیدنی و فرهنگی متعددی را در خود جای داده است.

طراحی باغ بر اساس الگوی چهارباغ ایرانی با قرینه‌سازی دقیق، تقاطع جوی‌های آب و مسیرهای پیاده‌روی سرسبز صورت گرفته است. در مقابل بنای اصلی، استخر مستطیل‌شکل بزرگی قرار دارد که در داخل آن ۳۰ فواره در ۳ دسته ۱۰‌تایی به شکل گلبرگ‌های نیلوفر ساخته شده‌اند. این ۳۰ فواره نمادی از سی سال رنج و تلاش فردوسی برای سرایش شاهنامه هستند.

در حاشیه استخر، مجسمه سفید و شکوهمندی از حکیم فردوسی قرار دارد که شاهنامه را در دست گرفته و به افق خیره شده است. این اثر هنری ماندگار توسط استاد ابوالحسن صدیقی در ایتالیا ساخته و به این مجموعه منتقل شد.

موزه توس در ضلع شمال غربی باغ قرار گرفته و بنای آن در سال ۱۳۴۷ توسط هوشنگ سیحون طراحی شده است. در این موزه آثار ارزشمند باستان‌شناسی کشف‌شده از دشت توس، ظروف سفالی، سکه‌های تاریخی، جنگ‌افزارهای کهن، نسخ خطی نفیس شاهنامه و قالیچه‌های تصویرگری‌شده نگهداری می‌شود. همچنین کتابخانه دو طبقه‌ای با بیش از ۹ هزار جلد کتاب تخصصی در زمینه ادبیات و تاریخ در این مجموعه فعال است.

امکانات رفاهی آرامگاه فردوسی

برای رفاه حال گردشگرانی که از نقاط مختلف کشور و جهان به این مجموعه می‌آیند، خدمات و امکانات رفاهی مناسبی فراهم شده است.

چه کسانی در آرامگاه فردوسی دفن هستند؟

اگرچه این مجموعه با نام آرامگاه فردوسی شناخته می‌شود، اما در طول زمان به مدفن دو تن از بزرگ‌ترین چهره‌های شعر و موسیقی معاصر ایران نیز تبدیل شده است.

پیکر حکیم ابوالقاسم فردوسی، شاعر نام‌دار و حماسه‌سرای بزرگ ایران در مرکز بنای اصلی جای دارد. در کنار او، مهدی اخوان ثالث (م. امید)، شاعر برجسته شعر نو و سراینده منظومه‌های مفاخر معاصر که در سال ۱۳۶۹ درگذشت، در ضلع شمالی باغ و نزدیکی موزه توس به خاک سپرده شده است.

همچنین استاد محمدرضا شجریان، خسرو آواز ایران و برجسته‌ترین استاد موسیقی سنتی، در مهرماه ۱۳۹۹ در آغوش خاک این مجموعه آرام گرفت. مزار او امروزه به زیارتگاهی برای علاقه‌مندان به هنر و موسیقی اصیل ایرانی تبدیل شده است.

راه های دسترسی و آدرس آرامگاه فردوسی

آرامگاه فردوسی در استان خراسان رضوی، شهر توس، انتهای بلوار شاهنامه و در بلوار بهارستان واقع شده است. روش‌های مختلفی برای دسترسی به این مجموعه وجود دارد:

برای دسترسی با خودروی شخصی، از مرکز شهر مشهد به سمت بزرگراه پیامبر اعظم (جاده مشهد – قوچان) حرکت کنید تا به سه‌راه فردوسی برسید. سپس وارد بلوار شاهنامه شده و مسیر را تا انتهای بلوار ادامه دهید تا تابلوهای راهنما شما را به بلوار بهارستان و ورودی پارکینگ مجموعه هدایت کنند.

آسان‌ترین راه حمل‌ونقل عمومی، استفاده از اتوبوس‌های خط ۲۰۲ است. مبدأ این خط، پایانه فردوسی مشهد است و مستقیم تا در ورودی آرامگاه حرکت می‌کند. مدت‌زمان سفر با اتوبوس حدود ۴۵ دقیقه است. اگر قصد استفاده از مترو را دارید، خط مستقیم تا توس وجود ندارد؛ اما می‌توانید با خط ۱ مترو به ایستگاه نمایشگاه بروید و از آنجا سوار اتوبوس‌های خط ۲۰۲ شوید.

برای اهالی سفر که قصد دارند بدون دغدغه حمل‌ونقل از تمامی دیدنی‌های خراسان بازدید کنند، انتخاب و رزرو تور مشهد گزینه‌ای هوشمندانه برای تجربه این مسیر تاریخی خواهد بود.

ساعات بازدید از آرامگاه فردوسی

مجموعه فرهنگی باغ آرامگاه فردوسی در تمامی روزهای هفته آماده میزبانی از گردشگران است. برنامه زمانی بازدید از مجموعه به شرح زیر است:

جاهای دیدنی نزدیک آرامگاه فردوسی

منطقه تاریخی توس و اطراف آن مملو از آثار باستانی و تفریحی است که می‌توانید بازدید از آن‌ها را در برنامه سفر خود بگنجانید.

بقعه هارونیه بنایی آجری و رازآلود مربوط به سده هشتم هجری (دوران ایلخانی) است که در فاصله ۱ کیلومتری آرامگاه فردوسی قرار دارد. این بنا به گنبد هارونیه یا آرامگاه امام محمد غزالی نیز معروف است.

همچنین بقایای بارو و برج‌های کهن شهر تابران توس در نزدیکی مجموعه واقع شده است. روستای پاژ به عنوان زادگاه اصلی فردوسی در ۲۸ کیلومتری شرق آرامگاه قرار دارد. در فاصله تقریبی ۳۰ کیلومتری نیز مناطق ییلاقی و خوش‌آب‌وهوای طرقبه و شاندیز جای گرفته‌اند که گزینه‌هایی عالی برای گردش عصرگاهی هستند.

رستوران های نزدیک آرامگاه فردوسی

پس از گشت‌ و گذار در مجموعه، گزینه‌های متنوعی برای صرف غذا در اطراف آرامگاه و بلوار شاهنامه وجود دارد:

رستوران هفت خان واقع در جنب مجموعه آرامگاه در بلوار بهارستان، با فضای سنتی و سرو غذاهایی چون دیزی سنگی و کباب یکی از محبوب‌ترین گزینه‌ها است. تالار و رستوران شقایق در بلوار شاهنامه (شاهنامه ۸۲) و رستوران اعیونی بین شاهنامه ۶۹ و ملاصدرا نیز از دیگر مراکز پذیرایی باکیفیت منطقه محسوب می‌شوند. همچنین سفره‌خانه‌ها و کترینگ‌های متعددی در محدوده چهاربرج آماده ارائه خدمات به مسافران هستند.

هتل های نزدیک آرامگاه فردوسی

اکثر مسافران در طول سفر خود در مرکز شهر مشهد اقامت می‌کنند و برای بازدید نصف‌روزی به توس می‌آیند. هنگام تصمیم‌گیری برای رزرو هتل های مشهد، اگر تمایل دارید به منطقه توس و بزرگراه‌های شمالی نزدیک‌تر باشید، هتل‌های زیر گزینه‌های مناسبی هستند:

هتل ۵ ستاره نوین پلاس واقع در بزرگراه هاشمی رفسنجانی (مجیدیه ۳۷)، هتل ۴ ستاره توریست توس واقع در ابتدای بزرگراه آسیایی نرسیده به بیمارستان رضوی، و هتل ۳ ستاره ارس واقع در بلوار فردوسی از نزدیک‌ترین گزینه‌های اقامتی باکیفیت به منطقه توس به شمار می‌روند.

سخن پایانی

آرامگاه فردوسی در شهر توس، زیارتگاهی برای شیفتگان فرهنگ، زبان و تاریخ ایران‌زمین است. مجموعه باغ ۶ هکتاری آرامگاه با سازه باشکوه الهام‌گرفته از پاسارگاد، موزه تاریخی توس، فواره‌های ۳۰ گانه و مزار هنرمندان نام‌داری همچون مهدی اخوان ثالث و استاد محمدرضا شجریان، یکی از غنی‌ترین مقاصد گردشگری خراسان به شمار می‌رود.

این مقاله در بلاگ توربوگشت تهیه شده است. مجموعه توربوگشت به عنوان بازوی آنلاین آژانس مسافرتی دریاگشت نیلگون، با تکیه بر سال‌ها تجربه در ارائه تورهای داخلی و خارجی، رزرو هتل و پرواز، همراهی مطمئن برای برنامه‌ریزی سفرهای شماست. شما می‌توانید با استفاده از خدمات جامع توربوگشت، سفری بی‌دغدغه و لذت‌بخش را به مشهد مقدس و جاذبه‌های تاریخی آن تجربه کنید.