حافظیه شیراز

آرامگاه حافظ، موسوم به حافظیه، فقط یک مقبره تاریخی در شمال شهر شیراز نیست؛ بلکه نمادی برجسته از شعر، هنر و فلسفه عرفانی ایرانی است. کمتر مسافری پیدا می‌شود که به شیراز سفر کند و تمایلی به استشمام عطر بهارنارنج‌های حافظیه و تفأل به دیوان خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی نداشته باشد. این مقاله در وبلاگ توربوگشت تدوین شده است تا راهنمایی جامع و کاربردی برای شناخت معماری، تاریخچه، نکات عکاسی و شرایط بازدید از این اثر فاخر در اختیار گردشگران و علاقه‌مندان قرار دهد.

آرامگاه حافظ کجاست؟

حافظیه در بخش شمالی شهر شیراز، در جنوب دروازه قرآن و در محلی واقع شده است که در گذشته به صحرا یا باغ مصلّی شهرت داشت. این مجموعه تاریخی دقیقاً حدفاصل چهارراه ادبیات و چهارراه حافظیه قرار گرفته و روبروی ورزشگاه حافظیه جانمایی شده است. منطقه مصلّی از دیرباز به داشتن آب‌وهوای مطبوع و باغ‌های سرسبز شناخته می‌شد و در اشعار حافظ نیز بارها از خوش‌گواری آب رکن‌آباد و نسیم مصلّی یاد شده است.

چرا به آرامگاه حافظ «حافظیه» می گویند؟

به‌کارگیری عنوان «حافظیه» برای آرامگاه خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی، به سنت نام‌گذاری اماکن معنوی و تاریخی در زبان فارسی با افزودن پسوند نسبت «یه» بازمی‌گردد. بر اساس اسناد تاریخی، نخستین بار اوحدی بلیانی در آثار خود نام «حافظیه» را بر مزار این شاعر نامدار نهاد و پس از آن در کتاب‌های تاریخی متأخر مانند رستم‌التواریخ نیز این عبارت تکرار شد. پیش از رواج عمومی این واژه، مردم شیراز و مورخان این مجموعه را با عناوینی همچون «تکیه خواجه حافظ» یا «تکیه حافظ» می‌شناختند. پسوند «یه» در این ترکیب، دلالت بر مکان انتساب، آرامگاه و خانقاه متعلق به حافظ دارد.

معماری حافظیه چه ویژگی هایی دارد؟

طرح کنونی مجموعه حافظیه، اثر معمار و باستان‌شناس برجسته فرانسوی، آندره گدار (André Godard) است که در سال ۱۳۱۵ تا ۱۳۱۷ خورشیدی با نظارت علی‌اصغر حکمت و اجرای علی سامی و علی ریاضی به مرحله اجرا درآمد. این بنا با مساحتی در حدود ۲ هکتار، با الهام از عناصر معماری دوره زندیه و مفاهیم عرفانی حکمت ایرانی بازسازی شد.

سازه حافظیه بر پایه‌ نوعی سیر و سلوک معنوی طرّاحی شده است. مجموعه از دو حیاط اصلی شمالی و جنوبی تشکیل می‌شود که توسط یک تالار میانی بلند یا ایوان بیست‌ستون از یکدیگر تفکیک شده‌اند. حیاط جنوبی که ورودی اصلی مجموعه را تشکیل می‌دهد، نمادی از دنیای مادی و عالم ظاهر است. این حیاط با حوض‌های مستطیلی بزرگ، درختان نارنج و راهروهای سنگی آراسته شده که بازتابی از هندسه باغ ایرانی را به نمایش می‌گذارد.

برای گذر از حیاط جنوبی و ورود به صحن شمالی، بازدیدکننده باید از ایوان وسط بالا برود که شامل دو ردیف پله است. این بالا رفتن، نشانه‌ای از معراج عرفانی و خروج از وسوسه‌های جهان مادی به سوی عالم ملکوت تلقی می‌شود. ایوان میانی دارای ۵۶ متر طول و ۸ متر عرض بوده و ۲۰ ستون سنگی یکپارچه به ارتفاع ۵ متر دارد. چهار ستون مرکزی این ایوان، مربوط به عمارت ساخته‌شده در زمان کریم‌خان زند است که آندره گدار با هوشمندی آن‌ها را در طرح جدید حفظ نمود. عدد بیست ستون در ایوان به سده بیستم میلادی (زمان تجدید بنای آرامگاه) اشاره دارد.

با فرود از پله‌های شمالی ایوان، حیاط شمالی و گنبد آرامگاه پدیدار می‌شود که نماد عالم معنویت و رسیدن به حقیقت است. مقبره حافظ در مرکز حیاط شمالی بر روی صفه‌ای بالاتر از سطح زمین قرار گرفته است. گنبد مسی آرامگاه بر روی ۸ ستون سنگی یکپارچه استوار است. عدد ۸ در این سازه، هم‌زمان به قرن هشتم هجری قمری (سده زیست حافظ) و ۸ در بهشت اشاره دارد. بخش بیرونی گنبد مانند کلاه درویشان و گنبد مدور آسمان طراحی شده و پوشش مسی آن به مرور زمان بر اثر اکسیداسیون رنگ سبز فیروزه‌ای زیبایی به خود گرفته است. بخش زیرین گنبد با کاشی‌کاری معرق مقرنس و هندسی پوشانده شده که ترکیبی از پنج رنگ عرفانی آبی فیروزه‌ای (نماد بهشت)، سرخ ارغوانی (نماد شراب ازلی)، سیاه و سفید (نماد شب و روز) و قهوه‌ای سوخته (نماد خاک) را به تصویر می‌کشد.

در حافظیه چه کارهایی می توان انجام داد؟

حضور در حافظیه فراتر از یک بازدید ساده تاریخی، نوعی تجربه فرهنگی و روحی محسوب می‌شود. یکی از رایج‌ترین فعالیت‌های بازدیدکنندگان، تفأل به دیوان حافظ بر سر مزار خواجه است که با نیت‌های قلبی و قرائت فاتحه انجام می‌گیرد. قدم زدن در میان نارنجستان‌ها و حیاط‌های مصفا، به‌ویژه در فصل بهار که عطر بهارنارنج فضا را پر می‌کند، نشاطی ویژه به مسافران می‌بخشد.

گوش سپردن به نغمه‌های موسیقی سنتی ایرانی و اشعار حافظ که معمولاً از بلندگوهای مجموعه پخش می‌شود یا توسط مشتاقان شعر زمزمه می‌گردد، فضای معنوی محیط را دوچندان می‌سازد. همچنین بازدید از مقبره‌های خانوادگی و آرامگاه شخصیت‌های علمی، ادبی و تاریخی موجود در حیاط‌های شرقی و غربی (نظیر مقبره قوام‌السلطنه) فرصتی برای آشنایی بیشتر با تاریخ معاصر شیراز فراهم می‌آورد. در پایان بازدید، چشیدن فالوده اصیل شیرازی در غرفه‌های رفاهی اطراف آرامگاه، مکمل این تجربه گردشگری خواهد بود.

بهترین نقطه حافظیه برای عکاسی کجاست؟

برای ثبت عکس‌های هنری و ماندگار در حافظیه، چند زاویه به عنوان بهترین نقاط عکاسی شناخته می‌شوند. نخستین زاویه، قرار گرفتن مستقیم در زیر گنبد آرامگاه و عکاسی رو به بالا از کاشی‌کاری‌های معرق سقف است که پرگار هندسی و طرح‌های لاجوردی و فیروزه‌ای را به بهترین شکل ثبت می‌کند. زاویه دوم، عکاسی از میان ردیف ستون‌های ایوان بیست‌ستون به سمت مقبره است که قاب‌بندی متقارن و باشکوهی از گنبد و ستون‌های سنگی ایجاد می‌نماید.

همچنین حوض‌های مستطیلی حیاط جنوبی و شمالی در هنگام غروب و شب، انعکاس تصویر گنبد نورپردازی‌شده و درختان سرو بلندقامت را در آب منعکس می‌کنند که کادری عالی برای عکاسی شبانه به شمار می‌رود.

بازدید از حافظیه چقدر زمان می برد؟

مدت زمان استاندارد برای بازدید از مجموعه حافظیه بین ۱ تا ۲ ساعت برآورد می‌شود. این زمان شامل پیاده‌روی در حیاط‌های جنوبی و شمالی، زیارت مزار و خواندن غزل، عکاسی از زوایای معماری و استراحت کوتاه در محوطه باغ است. البته برای علاقه‌مندان به ادبیات و افرادی که مایل به نشستن طولانی‌مدت در فضای معنوی باغ هستند، این زمان می‌تواند افزایش یابد.

بهترین زمان برای بازدید از حافظیه چه موقع است؟

از نظر شرایط آب‌وهوایی، فصل بهار (به‌ویژه اردیبهشت‌ماه که هم‌زمان با روز شیراز و شکوفه‌دهی درختان نارنج است) و فصل پاییز، مطبوع‌ترین زمان‌ها برای سفر به شیراز و بازدید از حافظیه هستند.

از نظر ساعات شبانه‌روز، زمان غروب آفتاب تا ساعات پایانی شب بهترین زمان برای حضور در حافظیه است. در این ساعات با روشن شدن چراغ‌ها و اجرای نورپردازی روی گنبد مسی و ستون‌های سنگی، اتمسفری بسیار آرام‌بخش و شاعرانه بر محوطه حاکم می‌شود که کیفیت بازدید را به حداکثر می‌رساند.

چگونه به حافظیه برویم؟

حافظیه در منطقه‌ای مرکزی و دارای دسترسی مناسب قرار دارد و می‌توان با وسایل نقلیه مختلف به آن دست یافت:

استفاده از شبکه متروی شیراز یکی از سریع‌ترین روش‌ها است؛ مسافران می‌توانند در ایستگاه متروی نمازی یا ایستگاه ولیعصر پیاده شده و با تاکسی یا اتوبوس خطی مسیر کوتاهی را تا چهارراه ادبیات طی کنند. همچنین خطوط اتوبوسرانی شهری که از خیابان زند و پایانه شهید دستغیب به سمت بلوار آزادی حرکت می‌کنند، در نزدیکی ورودی حافظیه ایستگاه دارند. برای افرادی که از خودروی شخصی یا تاکسی‌های اینترنتی استفاده می‌کنند، دسترسی از طریق بلوار آیت‌الله ربانی (از سمت دروازه قرآن) یا خیابان حافظ مسافران را مستقیماً به ورودی مجموعه می‌رساند.

نزدیک حافظیه چه جاهای دیدنی وجود دارد؟

با توجه به تمرکز جاذبه‌های تاریخی در شمال شیراز، گردشگران می‌توانند برنامه بازدید از حافظیه را با دیگر اماکن دیدنی نزدیک آن تلفیق کنند. باغ جهان‌نما با فاصله چند گامی در ضلع شمالی حافظیه قرار دارد. دروازه قرآن، مقبره خواجوی کرمانی و لونا پارک شیراز نیز در فاصله کوتاهی در شمال مجموعه جانمایی شده‌اند.

علاوه بر این، آرامگاه سعدی (سعدیه) در فاصله حدود ۳ تا ۴ کیلومتری حافظیه واقع شده و با ۵ تا ۱۰ دقیقه رانندگی قابل دسترسی است. مجموعه تاریخی زندیه از جمله ارگ کریم‌خان، بازار و مسجد وکیل نیز در فاصله کوتاهی در جنوب این منطقه قرار دارند.

خلاصه مشخصات و راهنمای بازدید از حافظیه

جدول زیر چکیده‌ای جامع از مشخصات فنی، تاریخی و راهنمای بازدید از مجموعه حافظیه را ارائه می‌دهد:

سخن پایانی

حافظیه صرفاً یک مکان تاریخی نیست، بلکه میعادگاه فرهنگ، ادب و عرفان ایرانی است که با معماری هوشمندانه آندره گدار، جلوه‌ای ماندگار به شهر شیراز بخشیده است. پیوند عناصر معماری زندیه، نارنجستان‌های معطر و کاشی‌کاری‌های رمزآلود گنبد، فضایی سرشار از آرامش برای هر زائر و گردشگری فراهم می‌آورد. برای برنامه‌ریزی یک سفر آسوده و به‌یادماندنی به دیار شعر و ادب، خدمات متنوعی مانند رزرو تور شیراز و همچنین رزرو هتل های شیراز با بهترین قیمت در وب‌سایت توربوگشت ارائه شده است. توربوگشت به عنوان بازوی آنلاین آژانس مسافرتی دریاگشت نیلگون، با ارائه سامانه جامع رزرواسیون بلیط، هتل و تورهای گردشگری، تجربه‌ای مطمئن و حرفه‌ای را در تمامی مراحل سفر برای گردشگران فراهم می‌سازد.